ماهان‌گردی و بحثی عمیق درباره تریاک و فوایدش

کرمان شهری نشسته بر حاشیه کویر-10

علی صاحب چایخانه ماشینش را برداشت و مرا برد تا گشتی در ماهان بزنیم و اول از همه رفتیم سراغ خانه شترگلو. خانه خان ماهان بود که اسمش معیرزاده بوده. شترگلو هم به این خاطر می‌گفتند به آن خانه که یک حفره شبیه خمیدگی گلوی شتر زیر خانه درست شده بود تا وقتی باران و سیل آمد آب‌های جاری به جای تخریب خانه از آن حفره رد بشود خانه خالی بود و آب انبار داشت. دیوار حیاطش ریخته بود و می‌شد واردش شد. البته قسمتی از آن هنوز بسته بود. علی می‌گفت خودش یادش می‌آمده وقتی بچه بود خان معیرزاده را دیده که همان جا کنار حوض می‌نشسته و به صحبت مراجعین گوش می‌داد و گاهی هم تریاک می‌کشیده. در همان حیاط که نیمه مخروبه رها شده بود علی دست برد به شاخه درختی و چند برگ کوچک از آن کند و گذاشت توی دهانش و گفت:‌ این درخت زرشکه که فقط توی خانه پولدارها بوده. برگش که می‌دانی خاصیت دارویی دارد و دم کرده‌اش برای نفخ خوب است.

علی توضیح داد که خانه یک عده از آدم‌های متنفذ اطراف خانه خان بوده. مثل خانه آسد عملا (آقا سید العلماء) که روحانی اصلی ماهان بوده و علی می‌گفت خود آسد عملا را یادش نمی‌آید ولی بچه‌هایش را دیده است. خانه آسد علما پشت خانه شترگلو بوده و چسبیده به آن. آسد علما مسئولیت همه امور مذهبی مردم را داشت از ازدواج و اذان گفتن در گوش نوزاد به دنیا آمده بگیرد تا رفع و رجوع دعواهای کوچک و بزرگ و پیگیری مطالبات مردم. حتی اگر گاهی در ازدواجی سر مهریه بگو مگویی می‌شده، آسد علما حرف آخر را می‌زد.

آن طرف خانه شترگلو خانه «خانوم کوچیک» بود که یک جور پزشک ماهان بود و پزشکی در روستا یعنی چه؟ یعنی به دنیا آوردن بچه و در جایی مثل ماهان دارو یعنی چه؟ یعنی تریاک.

علی می‌گفت تا زنی در حال وضع حمل قرار می‌گرفت خانم کوچیک کمی تریاک آب می‌کرد و می‌داد بخوردش تا دردش بخوابد و او هم به کارش برسد. روی دیوار خانه خانم کوچیک کاشی آبی رنگی چسبیده بود که علی می‌گفت نشانه خانه دکتر در روستاهای اینجا بود و مراجعین ناشناس با پیدا کردن این کاشی پزشک و خانه‌اش را پیدا می‌کردند. صحبت که کشید به دنیا آمدن نوزاد علی از رسم جالبی گفت در ماهان و آن اینکه وقتی بچه به دنیا می‌آمد هر وقت روز یا شب که بود می‌رفتند و عباس اذان‌گو (موذن ماهان) را می‌آوردند و او بالای پشت بام خانه نوزاد اذان می‌گفت و همه اهل محل می‌فهمیدند بچه‌ای به دنیا آمده بعد هم اناری می‌انداختند توی حوض. علی خودش هم به دست خانم کوچیک به دنیا آمده بود چهل سال پیش و عباس اذان‌گو هم اذان به دنیا آمدنش را فریاد کرده بود و چه رسم قشنگی.

قدمت خانه شترگلو حدود 130 سال بود و قدیمی‌تر از دو صحن جدید بقعه شاه نعمت‌الله. بالای گنبدی یکی از اتاق‌ها، اتاق پنجره‌دار کوچکی بود که علی می‌گفت اسمش ساباط است و ساباط جایی بود که میوه‌ها و خشک‌بارشان را می‌گذاشتند تا تازه بماند. همان کاری‌که عده‌ای در زیرزمین یا زیرشیروانی انجام می‌دهند. سقف‌های کوچه‌های باریک قدیمی را هم ساباط می‌گفتند که برای سایه انداختن داخل کوچه بوده و همان کارکرد جلوگیری از گرما را داشته. از این دست سقف‌های هلالی در یزد فراوان بود. همین طور در اصفهان.

ساباط در خانه‌ها جای مورد علاقه بچه‌ها بوده چون همیشه خوردنی آنجا پیدا می‌شده.

از برنامه دراویش پرسیدم در ماهان که گفت ده سالی است برنامه ندارند ولی قبلاً‌ها دوشنبه و چهارشنبه برنامه داشتند. دوشنبه‌ها جمع می‌شدند و ذکر می‌گفتند و هوهو می‌کردند، چهارشنبه‌ها هم برنامه شام بود. گاهی هم دف می‌زدند و آخرین برنامه دف‌زنی‌شان مال مرگ کدخدای ماهان بوده که عده‌ای درویش در محوطه شاه نعمت‌الله دف زدند چون کدخدا پا به زندگی ابدی گذاشته. علی می‌گفت: ما که ازشان بدی ندیدیم!

علی می‌گفت ماهانی‌ها شاه نعمت را دوست دارندچون باعث رونق شهر شده و من گفتم که رونق شهر شما به خاطر آب و هوایش بوده و شاه نعمت هم به خاطر آب و هوا احتمالا اینجا ماندگار شده. صحبت از آب و هوا کشیده شده سمت محصولات ماهان و علی با خنده و شوخی گفت: به ماهانی‌ها می‌گویند انگور دزد. و این یعنی اینجا بیش از هر چیزی انگور دارد.

علی توضیح داد تریاک هم تا چند سال پیش چیز بدی نبوده در ماهان و در بزم‌ها بخشی از پذیرایی بوده و از پدربزرگش گفت که نیاوردن منقل و بساط تریاک را در یک مهمانی بی‌احترامی تلقی کرده و تصمیم به ترک آنجا گرفته و اینکه هنوز بعضی خانوارها روی جهازیه دخترشان منقل و بافور هم می‌گذارند.

با علی دوباره سوار ماشین شدیم تا برویم و «مقسم» را ببینیم. مقسم یک مکانیزم ساده تقسیم آب است که طی آن براساس سهم هر کسی بخشی از آب کوه تیگران به سمتی می‌رود. هنوز در ماهان میرآب وجود دارد و بخشی از زندگی مردم از فروش سهم آب‌ها تامین می‌شود که سند دارد و هر چیز فروختنی بالاخره کنارش دعوا هم دارد و هر دعوایی یک دعوا تمام کن می‌خواهد و دعوا تمام کن مرافعه‌های آب مرشدها بوده‌اند که همان پهلوانان ورزش باستانی هستند. مرشدها و پهلوان‌ها که اسم خانوادگی‌شان هم مرشدزاده بوده از دسته خانواده‌های معروف هستند که کار خاتمه دادن به دعواهای آب به عهده آنها بوده و جالب اینکه مرشدها زیر نظر آسد علما بودند و او یک جور تفویض اختیار کرده در این حوزه. مرشدزاده‌ها مقبره‌ خانوادگی هم دارند که شبیه گنبد جبلیه است ولی چهارگوش و نه البته به آن قدمت.

شش مقسم براساس تقسیم دبی ورودی آب است و هرکه باغش بیش آبش بیشتر! هر مقسمی برای حدود 100 باغ است و سه میرآب دارد و هر میرابی دو سه گماشته و کار گماشته این بود که طبق تقسیم میرآب، بندها و جوهای آب را می‌بستند و باز می‌کردند و کافی بود این وسط‌ها یکی اشتباهی بکند و چند ثانیه یک جوی آب دیر و یا زود بسته شود آن وقت کار به بیل و بیل کشی می‌افتاد و به همین خاطر آسد علما برای جلوگیری از صدمات بیشتر نیروی ضربتی مرشدها را قرار داده بود برای همین موقع‌ها.

از مقسم که راه افتادیم علی از مسایل مربوط به تریاک بیشتر گفت از اینکه قدیم بسیاری از مردم کشت تریاک داشتند و هنوز هم طایفه‌ای هستند که اسم فامیل‌شان از آن موقع «تریاک‌کار» باقی مانده و اینکه چطور تریاک را عمل می‌آورده‌اند و تلغیظ می‌کردند و همه این اطلاعات در حالی بود که او حتی سیگاری هم نبود و این یعنی تریاک بخشی از زندگی این مردم بود و شاید هم هست که همه درباره‌اش همه چیز را می‌دانند.

معتادهای ماهان و کرمان بیشترشان تریاکی هستند (به قول علی خدا را شکر) و کسی به خاطر وفور نعمت سراغ شیشه و کراک و... نمی‌رود. البته لاجرم باید بگویم در تهران و یزد و اصفهان و... مراکز ترک اعتیاد زیادی دیده‌ام ولی کرمان و ماهان حتی اگر هم داشت هیچ به چشم نیامد و این باز یعنی اینجا که جنس هست معتاد کمتر است و اصلاً مگر غیر از این است که به کراکی شربت تریاک می‌دهند که در مرحله اول اعتیادش را عوض کنند!

علی می‌گفت اگر بگذارند می‌شود با تریاک ماهان کل معتادهای خطرناک هروئین و مصرف کننده‌های مخدرهای شیمیایی کشور را مداوا کرد... و عجب روزگار بدی شده که برای تریاک و تریاکی شدن مراسم شکرگذاری هم باید داشته باشیم. علی یکدفعه زد روی ترمز و گودبرداری یک زمین 80-70 متری را نشان داد و گفت: همین جا به دنیا آمده و بزرگ شده و چند خانواده در همین یک تکه جا زندگی می‌کرده‌اند و حالا دایی‌ها گیر داده‌اند مغازه و پاساژ بزنیم و این وضع خانه قدیمی‌ ماست.

کمی آه کشید و راه افتادیم و دوباره و از کنار بساط خیمه و روضه‌ای گذشتیم که برای ایام فاطمیه برپا می‌شد. علی گفت که فاطمیه مثل محرم است و در ماهان و ایام شهادت حضرت فاطمه مثل تاسوعا و عاشورا می‌شود. همه مردم ماهان جمع می‌شوند زیر خیمه عزا و اگر یک وقت دزدی خواست در ماهان دزدی کند وقتش همین چند روز است که مردم در خانه‌هایشان نیستند و البته سال تحویل که همه جمع می‌شوند در بقعه شاه نعمت‌الله مثل مشهدی‌ها که می‌روند حرم امام رضا(ع) هرچند این کجا و آن کجا.

با علی کوچه باغ‌های ماهان را دیدیم و تا نزدیک جاده اصلی و ترانزیت جنوب شرق به تهران رفتیم و علی توضیح داد هرچه از جنوب کشور می‌رود مرکز از همین جاده می‌رود و هرکس پاسگاه اینجا را رد کند لااقل تا اصفهان بی‌مشکل می‌رود و موقع برگشتن همان درویش صبحی را دیدم که در شاه نعمت آواز می‌خواند نشسته کنار دیواری با یکی دو نفر دیگر و علی گفت این سید آدم بدی نبود حیف که معتاد شد و من چه خوشحال شدم آن 2 هزار تومان کرم را ندادم که او دود کند و این هم از عاقبت ریاضت و درویشی!

علی تا برسیم به چایخانه از دعا و نماز باران معروف آسد علما گفت که سیلی راه انداخت و التماس مردم به آسد علما برای دعای قطع باران و از مدرسه‌شان که اسمش فرحبخش بده (گویا به دستور فرح زن شاه درست شده بوده) و اسمش عوض شده حالا به چمران و اینکه با بچه‌های مدرسه به امام خمینی(ره) نامه نوشتند و همان زمان جواب گرفتند و این نامه و جواب آن کلی در کرمان صدا کرد و اینکه حتی به عنوان بسیجی رفته و ‌آموزش دیده و وقت اعزام قطع نامه پذیرفته شده و از کرامات پدربزرگ شهید باهنر گفت و کمی هم از زبان و لهجه‌شان که شبیه شیرازی‌ها است، همان قدر شل و ول و آرام ولی به نظرم دلنشین و بالاخره رسیدیم به چایخانه و نهار بزقرمه خوردم که چسبید و بالاخره برگشتم سمت کرمان و در هوایی که گرفته بود و گاه یکدفعه می‌بارید و گاه آفتاب می‌شد گرد و خاکی که مثل یک توده عظیم و حجیم در بیابان حرکت می‌کرد و ماشین ما درست از وسط این توده رد شد در جاده که یکدفعه شب شد و دوباره در کمتر از یک دقیقه روز شد و پشت سرمان توده گرد و خاک می‌رفت سمت روستایی.

این مطلب در خبرگزاری مهر منتشر شده است

قسمت اول

قسمت دوم

قسمت سوم

قسمت چهارم

قسمت پنجم

قسمت ششم

قسمت هفتم

قسمت هشتم

قسمت نهم

/ 0 نظر / 73 بازدید