majal

 

فرم در ادبیات عاشورایی نیاز است نه تفنن

نشست بررسی داستان های کوتاه کوتاه بومی در حوزه هنری برگزار شد. لطف رفقا شامل حال من بود که مهمانِ متکلم وحده مراسم باشم. این نشست در حاشیه جشنواره داستان کوتاه کوتاه عاشورایی برگزار شد که به همت سایت لوح در جریان برگزاری است. آنچه از پی می‌آید گزارشی است که همان رفقا از جلسه آماده و در سایت لوح منتشر کرده‌اند

 

مهدی قزلی، نویسنده به عنوان کارشناس در این نشست شرکت داشت. وی گفت: داستان کوتاه کوتاه یک محصول رسانه ای مبتنی بر فرم است. داستان بر خلاف شعر نیاز به مخاطب دارد زیرا اگر خوانده نشود چیز بی‌ارزشی است. اما شعر این گونه نیست چون حداقل در خود شاعر خروش ایجاد می کند. همچنین داستان مبتنی بر قوه عاقله نویسنده و مخاطب است. برای درک این مفهوم مقایسه میان داستان و موسیقی نیز خالی از لطف نیست. موسیقی با حس انسان درگیر است و از عقل نمی گذرد بلکه آن را دور می زند. به همین خاطر مخاطب بدون این که تفکرش بر انگیخته شود با آن ارتباط برقرار می کند.

 

کوتاهه مبتنی بر فرم است

 وی همچنین درباره داستان کوتاه و کوتاه کوتاه گفت: داستان کوتاه به معنای عرفی آن مبتنی بر فرم است زیرا جایگاه آن کوچک است و از بازی‌های کلامی و چینش حوادث برای پیشبرد آن استفاده می شود. در داستان کوتاه کوتاه فرم از این هم مهم‌تر است و سوار بر همه داستان می شود. این منش در ادبیات به فرمالیست‌ها بر می‌گردد چون آنها در دوره ای که اصالت با محتوا بود ظهور کردند و برای ابراز خستگی از این عقیده توجه خودشان را معطوف به فرم کردند. فرم‌ها کوتاه شد و شعار آن‌ها یعنی «کم هم زیاد است» ظهور کرد.

 

پرداختن به فرم؛ نیاز یا تفنن؟

 قزلی پرداختن به داستان کوتاه کوتاه برای نویسندگان جوان را منوط به پرسیدن یک سوال اساسی دانست و تشریح کرد: باید از خود بپرسیم که استفاده از این فرم یک نیاز است و یا هوس؟ حقیقت این است که فرمالیست‌ها از سر هوس و تفنن به دنبال این فرم رفتند. اما برای این که کوتاه کوتاه در خدمت بیان مضامین عاشورایی قرار گیرد باید از حوزه نیاز به آن وارد شد تا تبدیل به ابزار شود.

مهدی قزلی به شرکت کنندگان در مسابقه داستان کوتاه کوتاه عاشورایی توصیه کرد: کسانی که در این مسابقه شرکت می کنند باید به این پرسش پاسخ دهند که چرا این فرم را دنبال می کنند؟ این پرسشی است که یک نویسنده باید پیش از اقدام جدی به نوشتن به آن پاسخ دهد زیرا در غیر این صورت در آینده ادبی دچار چالش می‌شوند. البته این را هم باید اشاره کرد که داستان کوتاه کوتاه مستلزم روحیه ای است که تنها در نویسندگان خاصی وجود دارد.

 

داستان نویس نباید به مخاطب باج دهد

 قزلی همچنین درباره مخاطب‌یابی تذکر داد: مخاطب بسیار مهم است ولی نباید به او باج داد. اساس شکل‌گیری رسانه مبتنی بر باج‌دهی به مخاطب است. متأسفانه در تلویزیون ما سیاست بر این است که برنامه‌سازان بسیار به مخاطب باج می‌دهند و اصل را بر رضایت و سرگرم کردن او قرار می‌دهند که این موجب کاهش کیفیت برنامه‌ها است.

او افزود: یک موضوع برای داستان نویس باید دغدغه باشد که ضمن توجه به نیازهای مخاطب، برای جلب نظر به او باج ندهد.

نویسنده کتاب "محمد آخرین آفتاب" در بخش دیگری از سخنانش به تصورات غلط درباره داستان کوتاه کوتاه اشاره و تصریح کرد: برخی از کسانی که به سراغ این فرم می آیند گمان می کنند همین که کوتاه کوتاه بنویسند کافی است در صورتی که مینیمال نویسی به تعداد کلمات نیست. عده ای هم فکر می کنند که کوتاه کوتاه نوشتن آسان تر است در صورتی که این طور نیست و نسبت داستان کوتاه به کوتاه کوتاه مانند نسبت آدم معمولی به آدم کوتوله است. این هر دو تمام خصوصیات یک داستان را دارند با این تفاوت که تمام مفاهیم مشابه باید در حجم کوتاه تری عنوان شود. نکته دیگر این است که کسی که داستان کوتاه کوتاه می نویسد باید بتواند تعداد زیادی از آن بنویسد که بتوان به او لقب کوتاه کوتاه نویس داد.

 

عیسی به دین خود موسی به دین خود

قزلی ادامه داد: کسانی که مینیمال را ابداع کردند معتقدند کوتاه کوتاه نباید به نکات اخلاقی بپردازد، شخصیت‌پردازی داشته باشد و به حافظه سیاسی و تاریخی افراد اتکا کند. اگر بخواهیم این ملاک‌ها را مد نظر قرار دهیم عملا مینیمال نوشتن از عاشورا غیرممکن است. اما من معتقدم این عقاید درست نیست و به قول نویسنده خوب کشورمان آقای رضا امیرخانی ادبیات از شدت بومی بودن است که جهانی می‌شود. امروز می بینیم که ادبیات بومی امریکای لاتین کاملا جهانی شده و برای همه شناخته شده است. بنابراین این دور از ذهن نیست که ما به واسطه منیمال نویسی بتوانیم عاشورا را جهانی کنیم. سخنانی که نظریه پردازان مینیمال می کنند قطعیت ندارد.

 

نیاز کوتاهه‌نویسی ایجاد حافظه تاریخی برای مخاطب است

این نویسنده به ایجاد قراردادهایی برای برقراری بهتر رابطه اشاره و تصریح کرد: این نکته بسیار مهمی است که به کار کوتاه کوتاه هم می آید. نویسنده می تواند با هوشیاری نکات خاص را قرار داد کند تا نیازی به تکرار آن نباشد. مفاهیم موجود در حادثه عاشورا از این دست قرار دادهاست که در صورت ارائه درست حتی می تواند جهانی شود؛ واگر نشود هم زیاد مهم نیست و ما باید کار خودمان را انجام دهیم. اگر این نظرات ملاک شمرده می شد جشنواره کوتاه کوتاه "هفت سین" و "روح خدا" نیز برگزار نمی شد.

او ادامه داد: اگر در حرکات این چنینی مداومتی وجود داشته باشد، کم کم کسانی که حافظه تاریخی مرتبطی ندارند نیز وارد گود می شوند. این ممکن است بسیار طول بکشد ولی ادبیات و رسانه‌ها همیشه نقش تعیین کننده ای در ساختن حافظه تاریخی مردم داشته اند. به عنوان مثال همه مردم ما اشغال و فتح خرمشهر را می‌شناسند ولی با اشغال سوسنگرد آشنا نیستند. دلیل این تفاوت را باید در میزان پرداختن رسانه‌ها، ادبیات و سایر هنرها به این دو موضوع جستجو کرد. نویسنده دفاع مقدس با مخاطب قرار نانوشته ای دارد که می تواند با تکیه بر آن فرض کند او قضایای مربوط خرمشهر را می‌شناسد و نیازی به تکرار آن نیست.

قزلی توجه به فرم را راه حل مناسبی برای نوشتن کوتاه کوتاه دانست و تصریح کرد: اگر از منظر فرم وارد شویم بهتر نتیجه می گیریم. برخی موضوعات هستند که نیاز دارند کوتاه باشند و اگر طولانی گفته شوند به دل مخاطب نمی‌نشینند. به نظر می‌رسد واقعه عاشورا نیز داستان های گفته نشده و مینیمالی دارد که اتفاقا پتانسیل دراماتیک زیادی در آن هست.

 

برای مخاطب سکوت درست کنیم

او گفت: در داستان کوتاه کوتاه باید یاد بگیریم گاهی سکوت کنیم و از این سکوت استفاده درستی داشته باشیم. البته منظور سکوت به معنای مطلق آن نیست. باید گفت ما نمی توانیم به درستی برای مخاطب سکوت درست کنیم.

مهدی قزلی در پایان نبود شخصیت‌پردازی را یکی از ضعف‌های ادبیات ایران دانست و تشریح کرد: به گمانم نخستین شخصیت بومی در داستان های ما "علی فتاح" رمان "من او" اثر رضا امیر خانی باشد. ما در ادبیاتمان شخصیت نداریم. افرادی مثل رستم و سایر شخصیت‌های شاهنامه نیز تنها توانسته اند تیپ باشند و در مورد آنها به کلی گویی بسنده شده است. بنابراین ما به رمان نیاز داریم، چون به شخصیت نیاز داریم و شخصیت‌پردازی در داستان کوتاه کوتاه ممکن نیست.

پيام هاي ديگران ()        PermaLink;        ۱۳۸٩/۱٠/۱٤ - مهدی قزلی